Migogoro na  uhamishaji   janga lakisiasa, kibinadamu barani Afrika

Na Tanyaradzwa Hope Mutizwa, Dotto Francis Roche, Africa University, Zimbabwe

MIGOGORO barani Afrika imezalisha moja ya janga kubwa zaidi la uhamishaji duniani.

Vita, migogoro ya ndani, na hali ya kisiasa isiyo thabiti vinaendelea kuwafanya mamilioni kuzikimbia nyumba zao.

Kwa mujibu wa Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Wakimbizi (UNHCR), Afrika inahifadhi zaidi ya watu milioni 44 waliolazimika kuhama.

Idadi hii inajumuisha wakimbizi, waombaji hifadhi, na watu waliokimbia makazi yao ndani ya nchi. Kwa bara lenye utajiri wa rasilimali na tamaduni mbalimbali, janga hili ni la kisiasa na kibinadamu.

Migogoro ya kivita ndiyo chanzo kikuu. Vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini Sudan, Sudan Kusini, Ethiopia, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, na Jamhuri ya Afrika ya Kati vinachangia kwa kiasi kikubwa uhamishaji wa watu. Sudan pekee, mapigano kati ya Jeshi la Sudan na Kikosi cha Rapid Support vilisababisha zaidi ya watu milioni 7 kuhama mwaka 2023. Vurugu mashariki mwa Kongo zimesababisha zaidi ya watu milioni 6 kukimbia makazi yao.

Takwimu hizi zinaonyesha kuwa migogoro bado inatawala maisha ya kila siku ya jamii za Kiafrika.

***Athari za uhamishaji ni kubwa.

Familia hupoteza ardhi, makazi, na njia za kujipatia riziki. Watoto huacha shule.

Wanawake hukumbwa na hatari kubwa ya ukatili wa kingono katika kambi na njiani. Mifumo ya afya huporomoka pale maelfu wanapowasili katika miji midogo isiyo na miundombinu.

Matokeo yake ni hali ya kutokuwa na utulivu inayovuka mipaka na kutishia usalama wa kikanda.

Mizizi ya kisiasa ya migogoro barani Afrika ni zaidi ya makundi yenye silaha. Utawala dhaifu, ufisadi, na uchaguzi wenye utata huchochea vurugu.

Viongozi wanaotumia mgawanyiko wa kikabila kudumisha madaraka huzidisha mvutano.

 Katika nchi nyingi, vyombo vya usalama huwatendea raia vibaya badala ya kuwalinda. Pale taasisi zinaposhindwa, raia hutafuta usalama kwa kuhama.

Uhamiaji huwa suluhisho pekee pale serikali zinaposhindwa kutoa ulinzi.

Lazima tuelewe muktadha wa kimataifa. Maslahi ya kigeni katika rasilimali za Afrika huchochea vita.

Ushindani juu ya mafuta, dhahabu, almasi, na cobalt hufadhili makundi ya waasi. Wachezaji wa nje, kuanzia makampuni binafsi ya kijeshi hadi serikali za kigeni, huingilia migogoro kwa maslahi yao binafsi.

Matokeo yake ni kwamba jamii za ndani hubeba gharama ya mapambano ya nguvu za dunia.

Uhamishaji hubadilisha mahusiano ya kikanda. Nchi zinazopokea wakimbizi hubeba mzigo mkubwa. Uganda, kwa mfano, inahifadhi zaidi ya wakimbizi milioni 1.5 idadi kubwa zaidi barani Afrika. Ethiopia, Chad, na Kenya pia zinahifadhi jamii kubwa za wakimbizi.

Nchi hizi hutumia rasilimali chache kwa makazi na huduma, mara nyingi bila msaada wa kimataifa.

Hata hivyo, wakimbizi huleta ujuzi na nguvu kazi ambazo zinaweza kufaidisha uchumi wa wenyeji iwapo sera zitakuwa jumuishi.
Kwa Zimbabwe, masuala haya si ya mbali. Nchi imewahi kuhifadhi wakimbizi kutoka Msumbiji, DRC, na Rwanda.

 Kutokuwa na utulivu kikanda huathiri biashara, usalama wa chakula, na mtiririko wa wahamiaji katika Kusini mwa Afrika.

Migogoro katika nchi jirani huathiri uchumi na mazingira ya usalama ya Zimbabwe. Serikali na jamii haziwezi kupuuza janga hili la uhamishaji barani Afrika.

Mawazo ya kisiasa kuhusu suala hili yanapaswa kuzingatia uwajibikaji.

Viongozi wa Afrika wanapaswa kuimarisha utawala na kuwalinda raia. Mashirika ya kikanda kama Umoja wa Afrika na SADC yanapaswa kusimamia uwajibikaji pale nchi zinaposhindwa kuzuia mauaji.

Wadau wa kimataifa wanapaswa kuunga mkono juhudi za amani zinazoongozwa na Waafrika badala ya kunufaika na rasilimali.

Uwajibikaji si wa serikali pekee bali raia, asasi za kiraia, na vyombo vya habari vina jukumu la kudai uwazi na mageuzi.

***Hatua za kisera zinahitajika haraka:

Kuimarisha taasisi zinazolinda haki za binadamu na kuzuia vurugu, kusaidia utawala jumuishi unaoheshimu jamii zote, kuboresha usimamizi wa mipaka na kuhakikisha wakimbizi wanapita salama.

Kuwekeza katika elimu na afya katika jamii zinazopokea wakimbizi, kukuza fursa za kiuchumi kwa wakimbizi na wenyeji, kuongeza ushirikiano wa kikanda katika ujenzi wa amani na usimamizi wa rasilimali.

Takwimu zinaonesha kuwa makubaliano ya amani bila uwajibikaji hayadumu. Sudan Kusini, makubaliano kadhaa ya amani yameporomoka kwa sababu viongozi hawakuwajibishwa.

DRC, juhudi za kimataifa zimeshindwa pale zilipopuuzia malalamiko ya ndani. Lazima tujifunze kutoka kwa mifano hii.

Suluhisho la kudumu linahitaji uwajibikaji na ushiriki wa raia.

Lazima pia tushughulikie uhusiano kati ya mabadiliko ya tabia ya  nchi na uhamishaji. Ukame katika Sahel na Pembe ya Afrika huwalazimisha wafugaji na wakulima kugombania ardhi na maji. Shinikizo hizi za kimazingira huingiliana na utawala dhaifu, na kusababisha uhamishaji zaidi.

Sera zinazodhibiti rasilimali kwa haki ni muhimu kwa kuzuia vurugu.
Uhamishaji si suala la kibinadamu pekee. Unaunda mustakabali wa mataifa ya Afrika.

 Idadi kubwa ya vijana waliokimbia bila elimu au fursa huweza kuwa kizazi kilichopotea kwa umasikini na kutokuwa na utulivu. Lakini wakijumuishwa, wakimbizi wanaweza kuchangia katika kujenga uchumi na kuimarisha jamii.

Mwelekeo unategemea maamuzi ya kisiasa.

Mkataba wa Kampala wa Umoja wa Afrika unatoa mfumo wa kisheria wa kuwalinda watu waliokimbia makazi yao ndani ya nchi. Hata hivyo, utekelezaji wake ni wa polepole. Ni nchi 33 pekee zilizoridhia, na chache zaidi zimepitisha sheria za kuutekeleza.

Shinikizo kutoka kwa raia na asasi za kiraia linahitajika kuhimiza serikali kuchukua hatua. Washirika wa kimataifa wanapaswa kufadhili juhudi za Kiafrika badala ya kulazimisha ajenda zao.

Lazima tufikirie uhamishaji si kama matokeo ya migogoro tu, bali kama chanzo cha kutokuwa na utulivu wa baadaye. Kambi zinazodumu kwa miongo huweza kuwa vyanzo vya hasira na msimamo mkali. Jamii zinazopokea wakimbizi na kuhisi kupuuzwa na serikali hujenga chuki.

Kukabiliana na uhamishaji kunahitaji uwekezaji wa muda mrefu, si msaada wa dharura pekee.
Migogoro na uhamishaji barani Afrika vinaonyesha gharama ya kushindwa kisiasa.

Pia vinaonyesha ustahimilivu wa jamii zinazojenga maisha upya licha ya kupoteza kila kitu. Maamuzi ya viongozi, raia, na wadau wa kimataifa yataamua kama mustakabali utarudia mzunguko wa vurugu au kuelekea kwenye utulivu.

Makala hii imechapwa katika Gazeti la MAJIRA Toleo la 02/10/2025, Uk. 11